کتاب شیوه های پژوهش اجتماعی:

چند سالی است که پژوهش های کیفی به صورت جدی وارد عرصه مطالعات اجتماعی در ایران شده است. تا قبل از آن، تصور واقعیت در کلمات و عبارت بجای اعداد و ارقام در مخليه پژوهشگران به سختی جا باز می کرد. حاکمیت بلامنازع آمار بر پژوهش ها و عوایدی مادی ناشی از پژوهش های کمی سدی مستحکم در برابر سایر روش شناسی ها بود. سیطره تفکر صرف آماری بر هئیت حاکمه مجلات علمی - پژوهشی، نوعی استبداد شیوه های کمی به نظر متبادر می ساخت. با ترویج شیوه های کیفی در دانشگاهها به خصوص در رشته های جامعه شناسی، مدیریت و پرستاری ذهن جامعه علمی کمی گرا قدری به اهمییت فهم و موشکافی نسبت به توصیف و تبيين آماری صرف معطوف شد. شاهراه این تحولات کتب روش شناسی کیفی بوده که تاکنون تعداد زیادی به صورت تألیف و ترجمه در اختیار و پژوهشگران قرار داده شده است. مانند سایر کشورها در ایران نیز متعصبان رشته ای وجود دارند. عده ای بر طبل آمار کوبیده و دانش را جهان شمول می دانند و دست رد بر سینه پژوهش های کیفی زده و این نوع پژوهش ها را به شلختگی پژوهشی متهم می کنند و عده ای پژوهش کمی را بازی با اعدادی می دانند که سازه ذهن بشر است.

اینان نوعی دروغ گویی ذاتی در هستی شناسی چنین پژوهش هایی که از حیث فلسفی اثبات گرا نامیده می شوند، تصور می کنند زیرا اثبات گرایان قایل به واقعیتی قطعی در عالم هستی هستند که وجود خارجی ندارد. دعوای روش شناسی این دو طیف وقتی شدت می گیرد که آثار علمی یک گروه توسط گروه مخالف (از حیث روش شناسی) مورد ارزیابی قرار می گیرد. اثر پژوهشگر کیفی که از استراتژی داده بنیاد برای خلق نظریۀ «تنبلی ملی» استفاده کرده به فردی اثبات گرا داده می شود که قصد دارد سئوال پژوهشی کیفی را با پارادایم اثبات گرا که کمی است، پاسخ دهد. عدم تطابق نوع سئوال با نوع پارادایم نوعی ابهام ایجاد کند و زحمات پژوهشگر کیفی که قدر آن را داوران پژوهش های کیفی میداند به هدر می رود.

فردی نوعی مطالعه موردی کیفی انجام می دهد ولی قاضی آن رساله از فرد پژوهشگر نوعی مدل جهانشمول می خواهد که در قاموس پژوهش های کیفی مضحک به نظر می رسد؛ زیرا پژوهش های کیفی بیش از آن که به تعمیم پذیری بیندیشند به اصیل بودن یافته های خود فکر می کنند. لب سخن آن که دیکتاتوری در شیوه، خلاقیت و نوآوری ملی در عرصه علوم انسانی - اجتماعی را در نطفه خفه می کند. دیکتاتورهای شیوه مرتکب گناهی به مراتب بزرگتر از دیکتاتورهای سیاسی می شوند زیرا اینان از تراوش ذهن ممانعت می کنند و آنان از تراوش زبان. تصور عالم در قالب فرمول های آماری و ریاضی همان تز فلسفه تحلیلی است که اندیشه را در بسته های دقیقی بنام فرمول حبس می کرد زیرا آنچه به قاموس زبان آمار و ریاضی نمی آید نباید از آن حرف زد یا سخن گفت. اینان کسانی هستند که بندگان فرضیه هستند. فرضیه دانش تولیدی موقتی است که پژوهشگر خود تولید کرده و در عالم واقع آن را ممیزی پژوهشی می کند. در علم دموکراتیک چنین دانشی دانشی مستبدانه است. به طور خاصی در علوم اجتماعی وقتی پژوهشگر اجازه می دهد مشارکت کننده (در دیدگاه کیفی، یا آزمودنی در دیدگاه کمی) دانش تولید کند، پایبندی خود به علم دموکراتیک را نشان می دهد. همه پژوهش ها ضرورت فرضیه را برنمی تابانند ولی آنان که دل در گروه علم دیکتاتور مابانه دارند، چنین می اندیشند، و در برابر همکاران خود چنین عمل می کنند و مدعی اند هیچ علمی بدون فرضیه محقق نمی شود. اینان در دنیای اثبات گرایی یا فلسفه تحلیلی سیره می کنند ولی به سئوال پژوهش های کیفی که به جهان تفسیری پایبند است پاسخ می دهند.

جان سخن آن که هر دو نحله پژوهشی در جامعه علمی جایگاه خاص خود دارند ولی هر دو باید براساس دستورالعمل های خود در مورد پژوهش های متعلق به پارادایم خود مورد قضاوت قرار گیرند. قبل از داوری اثر باید از تطابق داور با جهان بینی پژوهشی اطمینان حاصل کرد زیرا تظلم خواهی نسبت به کسی که کمی گرا است ولی در باب پژوهش های کیفی قضاوت می کند جز تلف کردن انرژی و زمان چیزی عاید جامعه علمی نخواهد کرد.

زیباترین کار در جامعه علمی آن است که پژوهشگران حرفه ای بنا به اخلاق حرفه ای در مورد آثاری به قضاوت بنشیدند که با پارادایم فکری آنها همساز است زیرا غیر از این بی اخلاقی علمی است. پژوهشگر کمی متعصب نباید در مورد نظریه داده بنیاد، روش کیو، قوم نگاری، مطالعه موردی، هرمنونیک و... قضاوت کند زیرا به مذائق آن بی مزه می آید.

کتاب حاضر با زبان ساده هر دو طرح پژوهشی را به خوانندگان معرفی کند، باید آموخت که هر دو در شرایطی مفیدند و در شرایطی مفید نیستند، ولی مصادره یکی به نفع دیگری بی اخلاقی علمی است و دیکتاتوری پژوهشی بنابراین، کتاب حاضر اثر ارزشمند نیومن به زیبایی این دو نسخه پژوهشی (کمی و کیفی) | تحلیل می کند. جلد اول مشتمل بر هشت فصل است که به زیبایی تفاوت پژوهشهای کمی و کیفی را تشریح می کند و با ارائه مثال هایی قصد تفهیم مطالب دارد. جلد اول که شامل بخش های ۲ و ۱ است هشت فصل از کتاب را در بر می گیرد. در فصل یکم ضمن اشاره به مأخذ تولید دانش بر پژوهش به عنوان معتبر ترین شیوه تولید علم تأکید کرده و فرآیند پژوهش علمی را تشریح می کند. در فصل دوم ابعاد پژوهش (از حیث هدف، انواع پژوهش، نوع داده ها مورد بحث قرار می دهد. فصل سوم به پیوند نظریه و پژوهش تخصیص یافته و ضمن تأمل جدی بر نظریه، انواع نظریه و پیوند آن با پژوهش مورد تحميل قرار می گیرد. در فصل چهار، سه پارادایم رسمی اثبات گرایی، تفسیری، انتقادی را به زیبایی به تصویر می کشد و دو پارادایم در حال ظهور فمنیست و پست مدرن را معرفی می کند. هدف وی از طرح این پارادایم ها تدفیق معنای روش شناسی است؛ هر پارادایم روش شناسی خاص خود دارد. فصل پنجم به اخلاق در پژوهش می پردازد که در کشور کمتر مورد توجه جدی قرار می گیرد. فصل ششم به بحث از طرح های پژوهش کمی و کیفی می پردازد و موضوعات بحث انگیز هر دو را با دقت تحلیل می کند. ضمن ارائه نمونه هایی تلاش می کند وجوه ممیزه این دو نسخه پژوهشی بارز شود. فصل هفتم به مقوله اندازه گیری می پردازد که تفاوت های آنها را در پژوهش کمی و کیفی متمایز می سازد. نکته مهم آن است که در پژوهش کمی ما با واژه ای بنام متغیر (Variable) و در پژوهش کیفی واژه به نام مضمون (Theme) سرو کار داریم، هر دو حساب و کتاب دارند، یکی به عدد متوسل می شود و در قالب عدد سخن می گوید و دیگری بر کلمات و متن تکیه می کند و در قالب تحلیل مضمون حرف می زند. نیومن مدعی است هر دو جهان را نظم و نسق می دهند ولی قالب های متفاوت دارند. فصل هشتم به بحث از نمونه گیری در پژوهش کمی و کیفی می پردازد و بر حسب هدف غایی هر دو نحله نمونه گیری هدفمند را خاص کیفی، احتمالی به طور اخص و غیر احتمالی را بعضا خاص پژوهش های کمی می داند.

جلد دوم شامل بخش ۵ و ۴ و ۳ می باشد، که از فصل نهم آغاز می شود. این فصل و فصل دهم به دو استراتژی پژوهش تجربی و پیمایش که صبغه کمی دارند، می پردازد. در فصل ۱۱، | پژوهش های استنادی نظیر تحلیل محتوا، مطالعه اسناد و آمار مورد سمت قرار می گیرد و فصل ۱۲ نیز به تحلیل داده های کمی می پردازد. بخش چهارم شامل سه فصل است که در فصل سیزدهم از پژوهش میدانی، در فصل چهارم از پژوهش تطبیقی - تاریخی و در فصل پانزدهم از تحلیل داده های کیفی سخن گفته می شود. بخش پنجم به موضوع بحث انگیز تنظیم ادبیات پژوهش و تحریر گزارش می پردازد که در قالب فصل شانزدهم ارائه شده است. در بخش انتهای کتاب ضمیمه ای نیز مطرح شده است.